O badaniach społecznych w JST

O badaniach społecznych w JST

Autor: Natalia Chmielewska

Coraz częściej stanowią element zapytań ofertowych dotyczących realizacji usług dla samorządów. Nierzadko wskazane w sposób bardzo ogólny, przez co trudno ocenić, czego faktycznie oczekuje zamawiający. Jednak główny problem w zlecaniu badań jest znacznie bardziej istotny: wiele samorządów traktuje je jako „przykry obowiązek”, który musi zostać wypełniony, by projekt nie spotkał się z zarzutem niedostatecznej współpracy z mieszkańcami, niewysłuchania głównej grupy odbiorców prowadzonych działań. Brak wiary w proces mocno wpływa na jego skuteczność, bowiem takie podejście do roli badań sprawia, że zamawia się je w sposób nieprzemyślany, bez jasno sprecyzowanych oczekiwań, umniejszając ich oddziaływanie na zagadnienia, których dotyczą.

A przecież badania mogą przynieść wiele korzyści. Wystarczy tylko chcieć je dostrzec.

Po co samorządom badania?

Badania społeczne w usługach dla JST pojawiają się zwykle w kontekście opracowań takich jak plany rozwoju, strategie czy programy rewitalizacji. Realizowane są najczęściej na etapie diagnozowania i/lub programowania. Podczas diagnozy stanu aktualnego prowadzi się je w celu poznania opinii społeczności lokalnej na temat problemów i oczekiwań, bowiem opracowania tego typu z założenia sprzyjać mają dążeniu do zaspokojenia potrzeb mieszkańców, poprawy jakości życia i standardu zamieszkania na danym terenie. W fazie określania zadań niezbędnych do osiągnięcia założonych celów stanowią jedną z form partycypacji społecznej, gdyż umożliwiają współuczestnictwo mieszkańców w podejmowaniu decyzji o tym, jakie działania podjąć, by poprawa jakości życia na danym terenie była możliwa.

Jednak aby zapewnić skuteczność takiej metody współpracy z mieszkańcami, należy ją odpowiednio zaplanować i zrealizować.

Dobry plan

Proces badawczy wymaga właściwego zaplanowania. Dobry plan pozwala zapobiec niepowodzeniom i uzyskać dane umożliwiające przeprowadzenie niezbędnych analiz. Planowanie najlepiej rozpocząć od zdefiniowania problemów, które chcemy poddać analizie, a co za tym idzie, określenia głównego celu. To kluczowa kwestia, bowiem realizacja badań nie może być celem samym w sobie, powinna stać się jedynie środkiem do odnalezienia odpowiedzi na nurtujące nas pytania. Uszczegółowienie problematyki pozwoli odpowiednio ukierunkować prowadzone w dalszej kolejności działania, dokonać prawidłowego doboru osób, które zostaną uczestnikami, jak również wybrać odpowiednie sposoby gromadzenia danych dostosowane do charakteru badań. Jednak Zamawiający powinien w głównej mierze skoncentrować się na odpowiednim określeniu, jakiej wiedzy potrzebuje, zaś dobór właściwych metod i technik to zadanie dla wykonawcy.

Trochę nietrudnej teorii

Aby jednak móc swobodnie poruszać się wokół zagadnień związanych z badaniami, warto znać podstawowe terminy, które dotyczą tej tematyki. Nierzadko bowiem czytamy w różnego rodzaju publikacjach o próbie, metodzie, technice czy narzędziu badawczym, nie do końca mając pewność, do czego odnoszą się poszczególne określenia.

By możliwe było przeprowadzenie badania, musimy dokonać doboru próby, czyli wskazać, kto będzie w nim uczestniczył. Próbą nazywamy zatem wycinek populacji, który zostanie poddany badaniu. Metoda to natomiast wybrane przez nas sposoby i środki, za pomocą których pozyskiwane będą dane. Z kolei technika badawcza stanowi praktyczną czynność dokonywaną w celu zdobycia informacji, zaś narzędzie to nic innego jak przedmiot służący do realizacji wybranej techniki. I tak na przykład przeprowadzenie techniki wywiadu kwestionariuszowego umożliwi narzędzie, jakim jest kwestionariusz wywiadu.

Co dają dobre badania?

Odpowiednio zaplanowane i przeprowadzone badania niosą ze sobą szereg korzyści. Najważniejsza z nich to możliwość nawiązania dialogu między władzami lokalnymi a mieszkańcami, co może stanowić impuls do zmian w postrzeganiu roli obywateli w procesie rozwoju lokalnego. Etap realizacji badań to czas, w którym głos mieszkańców staje się ważny, samorząd występuje wówczas w roli słuchacza i inicjatora dyskusji, dlatego może być to pierwszy krok do budowania zaufania obywateli.

Nie mniej ważne jest poznanie opinii społeczności lokalnej na temat stanu aktualnego i obszarów, które wymagają zmian. Na podstawie wiedzy płynącej ze zgromadzonych wyników jednostka samorządu terytorialnego może w sposób bardziej efektywny planować działania rozwojowe, które stanowić będą próbę rozwiązania kluczowych problemów mieszkańców i odpowiedzi na ich faktyczne potrzeby.

Badania społeczne mogą być również płaszczyzną prowadzenia skutecznych form promocji, kontakt mieszkańców z moderatorami czy ankieterami terenowymi to doskonały moment, by przekazać informacje o prowadzonych pracach oraz zachęcić do aktywnego włączenia się w planowane działania.

Straty ze złego procesu

Źle zaplanowane i zrealizowane badania mogą przynieść jedynie straty. Przede wszystkim nie generują one korzyści w postaci zgromadzenia faktycznej wiedzy na temat problemów i potrzeb społeczności, a w konsekwencji nie przyczyniają się do opracowania skutecznego planu rozwoju. Ponadto nieprawidłowe ich przeprowadzenie może wywołać w odbiorcach negatywne wrażenie o całym przedsięwzięciu i skutecznie zniechęcić do uczestnictwa w innych formach zaangażowania zaplanowanych w ramach prac nad dokumentem.

Nierzetelnie wykonane badania mogą wzbudzić w interesariuszach poczucie, że dla samorządu tak naprawdę wcale nie jest ważne, co myślą obywatele, jakich zmian oczekują, zaś pytania zadane zostały tylko po to, by stworzyć wrażenie troski o ich dobro, a w rzeczywistości nie przełoży się to na żadne faktyczne działania.

Nieprawidłowe wykonanie wiąże się także ze stratami finansowym, gdyż źle zrealizowane badania zawsze są za drogie. Bez względu na wybraną metodę, przeprowadzenie procesu badawczego generuje koszty, których poniesienie w tym przypadku nie będzie się wiązać z uzyskaniem przez samorząd korzyści w postaci wiedzy na temat problemów, które należy rozwiązać, potrzeb, które warto skuteczniej zaspokajać i oczekiwań, którym trzeba sprostać w celu poprawy jakości życia w gminie. Ze strony mieszkańców może się pojawić zarzut nieracjonalnego wydatkowania środków publicznych, co wpłynie na odbiór dokumentu stanowiącego finalny efekt podjętych prac.

Zamawiaj dobrze

Powyższe przykłady wyraźnie wskazują, że nie warto prowadzić badań niskiej jakości. Aby temu zapobiec, należy przede wszystkim ustalić cel badań i charakter informacji, jakie chcemy pozyskać, a następnie odpowiednio sformułować zakres usługi w zapytaniu ofertowym i opisie przedmiotu zamówienia. Im lepiej będziemy wiedzieć, czego oczekujemy i odpowiednio to zapiszemy na etapie zlecania, tym większe są szanse, że efekt końcowy będzie zadowalający.

Dysponowanie specjalistyczną wiedzą z zakresu badań nie jest jednak niezbędne do ich zlecenia, to od wykonawcy mamy prawo wymagać pomocy i doradztwa. Doświadczeni specjaliści prowadzą je w sposób kompleksowy, od początku wspierając zamawiającego i wybierając najlepsze rozwiązania. Dzięki znajomości metod i technik oraz ich skuteczności w analizowaniu określonych zjawisk przy uwzględnieniu lokalnych uwarunkowań bez trudu wskażą, jakie są możliwości poznania danego zjawiska, jaki rodzaj badań będzie najskuteczniejszy w pozyskiwaniu danych odpowiednich do rozwiązania postawionych problemów i jakie techniki wykorzystać, by podjęte działania były najbardziej efektywne.

Dobrą praktyką jest zobowiązanie oferentów do przygotowania koncepcji metodycznej usługi, z której można skutecznie wywnioskować, czy wykonawca posiada odpowiednią wiedzę, by wywiązać się z powierzonego mu zadania. Prezentacja metodyki pozwoli ponadto ocenić jakość i wartość merytoryczną planowanych przez jej autorów działań, jak również deklaratywny poziom ich zaangażowania.